6. Sınıf Sözcükte Yapı

Sözcükte Yapı 6. Sınıf

Yapı Bakımından Sözcükler

1. Basit Sözcükler 2. Türemiş Sözcükler 3. Birleşik Sözcükler

Yapılarına göre kelimeler, basit kelimeler, türemiş kelimeler ve birleşik kelimeler olmak üzere üç ana grupta incelenir:

1. Basit Kelimeler

Yapım eki almamış sözcüklerdir. Bu tür sözcükler çekim eki alabilir. Yapım eki almadıklarından bunlar daima kök durumunda bulunur.

» Ağacın dalına kuşlar kondu.
Bu cümlede eklerin tamamı çekim ekidir. Dolayısıyla bu cümledeki tüm sözcükler basit yapılıdır.

» Masasında kitaplar vardı.
Bu cümledeki bütün isimler yapım eki almadıkları için basit yapılıdır.

» Kış bu yıl erken geldi.
Bu cümledeki fiil  basit yapılıdır.

2. Türemiş Kelimeler

Kök ya da gövdelere yapım eki getirilerek oluşturulan yeni sözcüklerdir. Türemiş sözcükte en az bir tane yapım eki bulunur. Türemiş sözcüklere “gövde” de denir.

(Türemiş Sözcük) = (Kök) + (Yapım Eki)

» ev – li → evli
» yol – cu –  luk → yolculuk
» ört – ü – lü → örtülü
» sor – u – lar → sorular
Yukarıdaki sözcüklerde altı çizili ekler yapım ekidir. Kök veya gövdelere gelerek yeni bir kelime türetmiştir. Dolayısıyla yapım eki alarak oluşan bu yeni kelimeler türemiş kelimelerdir.

» Mert’le on yıl önce tanıştık.
» Bahçedeki çiçekleri suladı.
Yukarıdaki cümlelerde altı çizili fiiller yapım eki yapım eki aldığı için türemiş yapılıdır.

» Babamın çalışma masası çok düzenlidir.
» Durakta öğrenciler servis bekliyor.
Yukarıdaki cümlelerde altı çizili isimler yapım eki yapım eki aldığı için türemiş yapılıdır.

3. Birleşik Kelimeler

Yeni bir kavramı karşılamak üzere, birden fazla sözcüğün bir araya gelip kaynaşmasıyla oluşan sözcüklere birleşik sözcük denir.

» “Ata + Türk → Atatürk
bu sözcükte “Ata” ve “Türk” sözcükleri bir araya gelerek yeni bir kelime oluşturmuştur.  İki farklı sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan bu tür sözcüklere birleşik sözcükler diyoruz.

» ne + asıl → nasıl
» demir + baş → demirbaş
» Afyon + kara + hisar → Afyonkarahisar

 >  Birleşik sözcükleri, yapılarına göre ve oluşumlarına göre olmak üzere iki farklı açıdan ele alıyoruz:

3.1. Yapılarına Göre Bileşik Kelimeler

Birleşik sözcükler, birleşik isim ve birleşik fiil olmak üzere iki farklı yapıdadır.

3.1.1. Birleşik İsim

En az iki sözcükten oluşan isimlerdir. Birleşik isimler farklı yollarla oluşturulabilir:

 >  İsim tamlaması yoluyla
» denizaltı
» hanımeli
» gökkuşağı
» ateşböceği

 >  Sıfat tamlaması yoluyla
» Akdeniz
» Acıgöl
» Eskişehir

 >  Bir isimle bir fiilin kaynaşmasıyla
» bilgisayar
» imambayıldı
» gecekondu
» ateşkes

 >  İki fiilin kaynaşmasıyla
» çekyat
» dedikodu
» biçerdöver
» kapkaç

3.1.2. Birleşik Fiil

En az iki sözcükten oluşan fiillerdir. 

>> alıverdi

abilirim  

hissetti

göz gezdirdi

(Birleşik fiiller konusunda ayrıntılı bilgi 7. Sınıfta gösterilmiştir. 6. sınıf için ayrıntıya girmeye gerek yoktur.)

Oluşumlarına Göre Birleşik Kelimeler

Bileşik sözcükler üç yolla oluşur:

3.2.1. Anlam Kayması Yoluyla Oluşanlar:

Bu yolla oluşan bileşik sözcüklerde üç farklı durum söz konusudur:

a) Tüm bileşenlerinin gerçek anlamından uzaklaştığı bileşik sözcükler: balıksırtı(desen), tavukgöğsü(tatlı), yavruağzı(renk), aslanağzı(çiçek)

 >  Bu sözcükler, kendilerini oluşturan sözcüklerin karşıladığı kavramlardan ayrı, yepyeni bir kavramı karşılamaktadır; bileşen sözcüklerin kendi gerçek anlamları ile oluşturdukları bileşik sözcüğün anlamı arasında bire bir ilgi kurulamaz.
Örneğin, “aslanağzı” bileşik sözcüğünü ele alacak olursak; aslan bir hayvan adı, ağzı da bir organ adıdır. Bu iki sözcüğün oluşturduğu aslanağzı ise bir çiçek adıdır ve bu sözcüğün aslanla ya da ağızla bir ilgisi yoktur. Ancak bu iki sözcük birlikte düşünüldüğünde aslanağzı sözcüğü; aslanın ağzını anımsatması itibariyle (benzetmeden yola çıkarak) normalde birbiriyle ilgisi olmayan bu iki sözcüğün birleştirilmesiyle oluşturulmuştur.

b) Birinci sözcüğün gerçek anlamından uzaklaştığı bileşik sözcükler:

adamotu, başköşe, sigaraböreği, kuşüzümü, tozpembe

c) İkinci sözcüğün gerçek anlamından uzaklaştığı bileşik sözcükler: gökyüzü, aşçıbaşı, giyimevi, rüzgargülü, gökkuşağı

3.2.2. Ses Değişimi Yoluyla Oluşanlar:

Birleşik sözcüğü oluşturan sözcüklerden, birincisinin son sesinde ve ikincisinin ilk sesinde ses düşmesihece düşmesi oluşması veya bu iki sözcük arasında kaynaşma meydana gelmesi sonucunda oluşur.
kahve  + altı      > kahvaltı
cuma  + ertesi > cumartesi
ne       + ise      > neyse
bu       + ile       > böyle
pek     + iyi        > peki
ne       + için     > niçin

3.2.3. Tür Değişimi Yoluyla Oluşanlar:

Bileşen öğeler, bileşik sözcük durumuna geldiklerinde hangi sözcük türünden olurlarsa olsunlar, isim soylu sözcüğe dönüşürüler.
Örnek(ler)kaptı     +    kaçtı    >    kaptıkaçtı
eylem          eylem                ad

gece     +    kondu    >    gecekondu
belirteç        eylem                   ad